Antybiotyki w mleku – skąd się biorą i jak je wykryć?

Spis treści:
1. Skąd biorą się antybiotyki w mleku?
2. Dlaczego pozostałości antybiotyków stanowią problem?
3. Jakie wymagania prawne dotyczą antybiotyków w mleku? 
4. Antybiotyki w mleku – metody wykrywania
5. Proste i szybkie wykrywanie pozostałości antybiotyków przy pomocy testu
6. Dlaczego regularna kontrola mleka jest tak ważna?

Antybiotyki w mleku mogą pojawić się przede wszystkim w wyniku leczenia krów, jeżeli producent nie przestrzega zaleconego okresu karencji lub okres ten jest błędnie określony. Ich obecność może wpływać na bezpieczeństwo żywności, przebieg procesów technologicznych oraz jakość produktów mleczarskich. Dlatego kontrola mleka pod kątem pozostałości leków weterynaryjnych stanowi istotny element systemu zapewnienia jakości zarówno w gospodarstwie, jak i w mleczarni.

Skąd biorą się antybiotyki w mleku?

Antybiotyki stosuje się w hodowli bydła mlecznego lub innych zwierząt przede wszystkim w celu leczenia zakażeń bakteryjnych. Jednym z najczęstszych powodów ich podawania są zapalenia wymienia (mastitis), które mogą prowadzić do pogorszenia zdrowia zwierzęcia i obniżenia jakości produkowanego mleka.

Pozostałości leczniczych substancji hamujących mogą przedostawać się do mleka w trakcie terapii, a także po jej zakończeniu. Szczególnie istotne znaczenie ma przestrzeganie okresu karencji, czyli czasu, który musi upłynąć od ostatniego podania produktu leczniczego do momentu, gdy mleko może zostać ponownie przeznaczone do spożycia lub przetwórstwa.

Nieprzestrzeganie zaleceń lekarza weterynarii, błędne ustalenie terminu zakończenia karencji lub przypadkowe zmieszanie mleka od leczonej krowy z pozostałym surowcem może doprowadzić do zanieczyszczenia całej partii mleka.

Dlaczego pozostałości antybiotyków stanowią problem?

Obecność pozostałości antybiotyków w mleku ma znaczenie zarówno z punktu widzenia bezpieczeństwa konsumentów, jak i technologii produkcji żywności.

Niektóre substancje lecznicze mogą wywoływać reakcje nadwrażliwości u osób uczulonych. Ponadto niewłaściwe stosowanie antybiotyków w hodowli zwierząt stanowi jeden z czynników sprzyjających rozwojowi i rozprzestrzenianiu się antybiotykooporności. Zjawisko to stanowi istotne wyzwanie dla zdrowia publicznego.

Równie ważne są konsekwencje technologiczne. Pozostałości substancji przeciwbakteryjnych mogą hamować rozwój kultur starterowych wykorzystywanych podczas produkcji jogurtów, kefirów i serów. W rezultacie może zakłócać to fermentację, wydłużać czas produkcji, a nawet powodować straty całych partii wyrobów.

Warto pamiętać, że ryzyko zależy od rodzaju substancji, jej stężenia oraz poziomu narażenia. Sama obecność wykrywalnej pozostałości nie oznacza automatycznie, że mleko stanowi zagrożenie dla zdrowia. Dlatego tak istotne jest odniesienie wyniku badania do obowiązujących wymagań prawnych oraz limitów bezpieczeństwa.

Jakie wymagania prawne dotyczą antybiotyków w mleku?

W Unii Europejskiej kontrolę pozostałości leków weterynaryjnych w żywności pochodzenia zwierzęcego regulują przede wszystkim przepisy dotyczące maksymalnych limitów pozostałości, czyli MRL (Maximum Residue Limits).

Podstawę prawną stanowią rozporządzenie (WE) nr 470/2009 oraz rozporządzenie Komisji (UE) nr 37/2010. Określają one zasady ustalania dopuszczalnych poziomów pozostałości substancji farmakologicznie czynnych, z uwzględnieniem gatunku zwierzęcia i rodzaju tkanki lub produktu spożywczego. Nie istnieje jeden uniwersalny limit dla wszystkich antybiotyków.

Dodatkowo rozporządzenie (WE) nr 853/2004, załącznik III, sekcja IX, nakłada na przedsiębiorstwa sektora spożywczego obowiązek wdrożenia procedur zapewniających, że surowe mleko nie trafia do obrotu, jeżeli zawiera pozostałości substancji przeciwbakteryjnych przekraczające dozwolone poziomy.

W praktyce oznacza to, że mleczarnie muszą kontrolować przyjmowany surowiec i reagować na wyniki wskazujące na niezgodność z wymaganiami.

Antybiotyki w mleku – metody wykrywania

Kontrolę pozostałości antybiotyków można przeprowadzać przy użyciu różnych metod analitycznych. Wybór zależy przede wszystkim od celu badania, wymaganej czułości oraz rodzaju poszukiwanych substancji.

W praktyce mleczarskiej istotną rolę odgrywają szybkie metody przesiewowe, które umożliwiają wstępną ocenę próbki jeszcze przed rozpoczęciem dalszego przetwarzania surowca.

Do najczęściej stosowanych rozwiązań należą:

• Testy immunochromatograficzne – najczęściej stosowane i dające wynik w bardzo krótkim czasie. Wykorzystują reakcje immunologiczne do wykrywania określonych grup pozostałości leków. Wynik można odczytać wizualnie lub przy użyciu czytnika.
• Testy mikrobiologiczne – opierają się na ocenie hamowania wzrostu odpowiednich mikroorganizmów przez substancje obecne w badanej próbce.
• Metody instrumentalne, np. LC-MS/MS – umożliwiają identyfikację i oznaczanie konkretnych substancji na podstawie ich właściwości fizykochemicznych.

Warto podkreślić, że szybkie metody przesiewowe służą przede wszystkim do wykrywania określonych grup substancji. W przypadku wyniku dodatniego lub wątpliwego konieczne może być wykonanie dalszej analizy laboratoryjnej metodą potwierdzającą.

Proste i szybkie wykrywanie pozostałości antybiotyków przy pomocy testów 

Do szybkiego wykrywania pozostałości antybiotyków w mleku można wykorzystać paskowe testy diagnostyczne, takie jak Bioeasy lub MilkSafe, działające na zasadzie immunochromatografii przepływowej. Badanie pozwala uzyskać wynik w krótkim czasie i może być wykonywane zarówno w laboratorium mleczarni, jak i w punkcie odbioru surowca.

Testy wymagają zastosowania inkubatora zapewniającego utrzymanie odpowiedniej temperatury. Poniżej przedstawiono przykładową procedurę dla testów wykrywających pozostałości antybiotyków beta-laktamowych i tetracyklin.

Procedura badania:

1. Przygotowanie próbki: Za pomocą pipety automatycznej pobrać 200 µl badanego mleka i przenieść próbkę do mikrostudzienki zawierającej odczynnik.
2. Mieszanie próbki: Dokładnie wymieszać zawartość mikrostudzienki, pobierając i wypuszczając całą jej zawartość pipetą od 5 do 10 razy.
3. Pierwsza inkubacja: Umieścić mikrostudzienkę w inkubatorze i prowadzić inkubację przez 3 minuty w temperaturze 40 ± 2°C.
4. Umieszczenie paska testowego: Po zakończeniu pierwszej inkubacji włożyć końcówkę paska testowego do mikrostudzienki z przygotowaną próbką.
5. Druga inkubacja: Ponownie umieścić mikrostudzienkę w inkubatorze i prowadzić inkubację przez kolejne 5 minut w temperaturze 40 ± 2°C.
6. Przygotowanie paska do odczytu: Po zakończeniu inkubacji wyjąć pasek i delikatnie usunąć wierzchnią warstwę znajdującą się na jego dolnym końcu.

Uwaga: Podane czasy i parametry dotyczą przykładowej procedury dla testów beta-laktamowych i tetracyklinowych. Inne warianty testów mogą wymagać odmiennych warunków inkubacji. Przed rozpoczęciem badania należy zawsze sprawdzić instrukcję producenta dołączoną do konkretnego zestawu.

Interpretacja wyników testu

Po zakończeniu badania należy sprawdzić obecność linii kontrolnej (C), a następnie porównać intensywność jej zabarwienia z linią testową (T). Wynik można odczytać wizualnie, korzystając ze specjalnego wzornika, lub automatycznie przy użyciu odpowiedniego czytnika.

Wzornik pokazujący jak odczytywać wynik testów Bioeasy na obecność antybiotyków w mleku.

Dlaczego regularna kontrola mleka jest tak ważna?

Regularne badanie mleka pozwala ograniczyć ryzyko wprowadzenia do dalszego przetwórstwa surowca zawierającego niedozwolone lub przekraczające dopuszczalne poziomy pozostałości substancji leczniczych.

Szczególne znaczenie ma kontrola podczas odbioru mleka od dostawców. Pozwala ona odpowiednio wcześnie zidentyfikować potencjalny problem i ograniczyć ryzyko zmieszania niezgodnego surowca z pozostałą partią. Ma to bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa produkcji, stabilności procesów technologicznych oraz ograniczenia strat finansowych.

Odpowiedzialność za jakość mleka spoczywa zarówno na hodowcach, którzy muszą przestrzegać zaleceń dotyczących leczenia i okresów karencji, jak i na mleczarniach, które powinny stosować odpowiednie procedury kontroli przyjmowanego surowca.

Bibliografia:

1. Główny Urząd Statystyczny, Produkcja mleka krowiego, mleczność krów. Dane roczne 2014–2025.
2. Rozporządzenie (WE) nr 470/2009 – ustanawiające wspólnotowe procedury określania limitów pozostałości substancji farmakologicznie czynnych w żywności pochodzenia zwierzęcego.
3. Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 – ustanawiające szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego.
4. Komisja Europejska, Consumer Protection through Maximum Residue Limits.